پژوهش های برنامه و توسعه

پژوهش های برنامه و توسعه

تحلیل نقش اعتماد در کاهش هزینه‌های تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک از منظر بانکداری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد سعید پناهی بروجردی 1
احمدعلی رضایی 2
1 گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، تهران، ایران
2 دانشجوی مقطع دکتری اقتصاد اسلامی، موسسه آموزش عالی علوم انسانی اسلامی، دانشگاه بین المللی المصطفی
10.22034/pbr.2025.537698.1563
چکیده
این پژوهش به بررسی نقش اعتماد در کاهش هزینه‌های تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک از منظر بانکداری اسلامی می‌پردازد. اعتماد یکی از عوامل کلیدی در فرآیند تأمین مالی است که در نظام بانکداری اسلامی، با توجه به ویژگی‌هایی مانند استفاده از قراردادهای مرابحه و سایر عقود شرعی، اهمیت ویژه‌ای دارد. داده‌های تحقیق از ۵۵ بانک اسلامی در ده کشور اسلامی شامل ایران، اندونزی، مالزی، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، ترکیه، پاکستان، مصر، نیجریه و بنگلادش گردآوری شده و شامل ۸۵۰ مشاهده از مدیران بانکی در نیمه دوم سال ۲۰۲۴ است. برای تحلیل داده‌های دوتایی مربوط به انتخاب نوع قرارداد مرابحه، مدل رگرسیون پروبیت به‌کار گرفته شد و برآوردها با استفاده از نرم‌افزار EViews انجام گرفت.
نتایج نشان می‌دهد که متغیر اعتماد اثر منفی و معناداری بر تخصیص قراردادهای مرابحه دارد؛ به‌طوری‌که در سطح اعتماد بالاتر، احتمال ارائه مرابحه کاهش می‌یابد و بانک‌ها تمایل دارند به سمت قراردادهای مشارکتی مانند مضاربه حرکت کنند که ریسک کمتری دارند. همچنین، اندازه بانک اثر مثبت و معناداری داشته و بیانگر این است که بانک‌های بزرگ‌تر به دلیل دسترسی بیشتر به منابع مالی و توان بالاتر مدیریت ریسک، بیشتر مرابحه اعطا می‌کنند. متغیر همکاری با چند بانک نیز اثر مثبت و معنادار نشان داده است. یافته‌ها تأکید می‌کنند که اعتماد می‌تواند محرکی برای استفاده از ابزارهای جایگزین تأمین مالی باشد و بانک‌های اسلامی باید بر تقویت اعتماد، استفاده از اطلاعات نرم و ارتقای شفافیت به‌عنوان راهبردهای کلیدی برای بهبود شرایط تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک تمرکز کنند.
کلیدواژه‌ها
اعتماد
هزینه‌های تأمین مالی
کسب‌وکارهای کوچک
بانکداری اسلامی
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Role of Trust in Reducing Financing Costs for Small Businesses from the Perspective of Islamic Banking

نویسندگان English

mohammad saeid panahi boroojerdi 1
ahmad ali rezaei 2
1 Department of Islamic Economics, Faculty of Economics, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
2 PhD student, Islamic Economics, Institute of Higher Education of Islamic Humanities, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده English

Abstract
Objectives: This study examines the role of trust in reducing financing costs for small businesses from the perspective of Islamic banking. Trust is a key factor in the financing process, and within Islamic banking systems, characterized by Shariah-compliant contracts such as Murabaha, its importance becomes more evident.
Methods: Data were collected from 55 Islamic banks across ten countries, including Iran, Indonesia, Malaysia, Saudi Arabia, the United Arab Emirates, Turkey, Pakistan, Egypt, Nigeria, and Bangladesh, comprising 850 observations from bank managers during the second half of 2024. The analysis was conducted using a probit regression model in EViews.
Results: The results reveal that trust has a negative and significant effect on Murabaha allocation, indicating that higher levels of trust reduce the likelihood of offering Murabaha contracts. In such cases, banks tend to adopt alternative financing instruments such as partnership or Mudarabah contracts, which involve lower risk. Furthermore, bank size shows a positive and significant impact, suggesting that larger banks, due to greater financial resources and stronger risk management capabilities, are more likely to provide Murabaha financing. Engagement with multiple banks also has a positive and significant effect on Murabaha allocation.
Conclusion: These findings underscore the role of trust as a catalyst for promoting alternative financing mechanisms while highlighting that larger banks exhibit a stronger propensity toward Murabaha, especially short-term contracts. The study recommends that Islamic banks enhance trust, leverage soft information, and improve transparency as strategic measures to create favorable financing conditions for small businesses.

کلیدواژه‌ها English

Trust
Financing Costs
Small Businesses
Islamic Banking
اکبری، سعید؛ حسینی، مهدی (۱۴۰۳). اعتماد و کاهش نیاز به وثایق سخت‌گیرانه در بانک‌های اسلامی. تحقیقات بانک‌داری اسلامی، سال 20، شماره 2: ۵۵-۷۲.
حسینی، احمد؛ کاظمی، ناصر (۱۴۰۱). تأثیر اعتماد در بانک‌داری اسلامی بر کاهش هزینه‌های اجرایی بانک‌ها. پژوهش‌های بانک‌داری و اقتصاد، سال 14، شماره 2: ۵۱-۶۸.
رضوانی، بهرام؛ کریمی، امیر (۱۴۰۱). افزایش نرخ پذیرش درخواست‌های وام با افزایش اعتماد در بانک‌داری اسلامی. فصلنامه مطالعات پولی و مالی، سال 18، شماره 4: ۹۳-۱۰۸.
سجودی، علی؛ جلیلی، محمد (۱۴۰۱). تأثیر اعتماد میان بانک‌ها و کسب‌وکارهای کوچک بر کاهش هزینه‌های تأمین مالی و بهبود شرایط تسهیلات. فصلنامه مطالعات بانک‌داری اسلامی، سال 15، شماره 2: ۷۵-۹۲.
شریفی، حمید و همکاران (۱۴۰۳). استراتژی‌های بانک‌های اسلامی برای کاهش نکول تسهیلات از طریق اعتماد. پژوهش‌های مالی و اعتباری، سال 19، شماره 1: ۴۵-۶۲.
صالحی، رضا؛ موسوی، علیرضا (۱۴۰۱). نقش اطلاعات نرم در کاهش هزینه‌های نظارتی بانک‌های اسلامی. تحقیقات بانک‌داری و مالی، سال 13، شماره 3: ۸۹-۱۰۳.
عباسی، مهدی؛ رضایی، فرزاد (۱۴۰۰). تأثیر اعتماد مدیران کسب‌وکارهای کوچک بر کاهش هزینه‌های تأمین مالی. فصلنامه مدیریت مالی، ۱۲ (۲)، ۸۳-۹۸.
فتحی، علی و همکاران (۱۴۰۲). رابطه میان اعتماد و نرخ بهره در کسب‌وکارهای کوچک با بانک‌های اسلامی. مجله اقتصاد و بانک‌داری اسلامی، سال 17، شماره 4: ۱۰۵-۱۲۲.
قنبری، علی و همکاران (۱۴۰۲). نقش روابط بانک و مشتری در بهبود شرایط تسهیلات در بانک‌های اسلامی. مجله مدیریت بانکی، سال 15، شماره 3: ۶۹-۸۵.
کردکتولی، حسین و همکاران (۱۳۹۹). بررسی تأثیر اعتماد در روابط بانک و مشتری بر کاهش نکول تسهیلات. مطالعات مدیریت مالی، سال 10، شماره 3: ۴۲-۵۹.
محمدی، سجاد و همکاران (۱۴۰۲). اعتماد و کاهش ریسک اعتباری در قراردادهای مرابحه. فصلنامه اقتصاد اسلامی، سال 18، شماره 2:3-۱۰۷.
محمودی، حسن و همکاران (۱۴۰۳). نقش رابطه بلندمدت بانک و مشتری در کاهش نیاز به وثایق سنگین. پژوهش‌های پولی و مالی، سال 22، شماره 1: ۶۳-۷۸.
نادری، محمد و همکاران (۱۴۰۰). بررسی تأثیر اعتماد در قراردادهای مرابحه بر نرخ بهره تسهیلات. فصلنامه مطالعات اقتصادی، سال 16، شماره 2: ۷۱-۸۸ 
نگاهبانی، رضا و همکاران (۱۴۰۱). نقش اعتماد در کاهش عدم تقارن اطلاعاتی و افزایش شفافیت در نظام بانک‌داری اسلامی. پژوهش‌های مالی و اقتصادی، سال 20، شماره 1: ۵۵-۷۰.
نوری، سعید و همکاران (۱۴۰۳). اعتماد در روابط بانکی و کاهش نکول تسهیلات در بانک‌های اسلامی. مجله سیاست‌های اقتصادی، سال 21، شماره 4: ۷۷-۹۴.
Abedifar, P., Molyneux, P., & Tarazi, A. (2013). Risk in Islamic banking. Review of Finance, 17(6), 20352096. https://doi.org/10.1093/rof/rfs041
Ali, A. J., Al-Aali, A., & Al-Owaihan, A. (2013). Islamic perspectives on profit maximization. Journal of Business Ethics, 117(3), 467475.                                    https://doi.org/ 10.1007/s10551-012-1530-0
Beekun, R. I., & Badawi, J. A. (2005). Balancing ethical responsibility among multiple organizational stakeholders: The Islamic perspective. Journal of Business Ethics, 60(2), 131145. https://doi.org/10.1007/s10551-004-8204-5.
Berger, A. N., & Udell, G. F. (2002). Small business credit availability and relationship lending: The importance of bank organisational structure. Economic Journal, 112(477), 32– 53. https://doi.org/10.1111/14680297.00682
Berger, A. N., & Udell, G. F. (2006). A more complete conceptual framework for SME finance. Journal of Banking & Finance, 30(11), 2945– 2966. https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2006.05.008
Brown, T., & Lee, C. (2024). Trust and collateral requirements in Islamic banking: A new perspective. International Review of Financial Studies, 29(1), 67-83.
Bruns, V., & Fletcher, M. (2008). Banks' risk assessment of Swedish SMEs. Venture Capital, 10(2), 171– 194. https://doi.org/10.1080/13691060801946089
Cenni, S., Monferr`a, S., Salotti, V., Sangiorgi, M., & Torluccio, G. (2015). Credit rationing and relationship lending. Does firm size matter? Journal of Banking and Finance, 53, 249– 265. https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2014.12.010
Das, T. K., & Teng, B. S. (2001). Trust, control, and risk in strategic alliances: an integrated framework. Organization Studies, 22(2), 251283.                                          https:// doi.org/10.1177/0170840601222004
Degryse, H., & Cayseele, P. Van. (2000). Relationship lending within a bankbased system: Evidence from European small business data. Journal of Financial Intermediation, 9,90109. https://doi.org/10.1006/jfin.1999.0278
Degryse, H., & Ongena, S. (2005). Distance, lending relationships, and competition. American Finance Association, 60(1), 231266. https:// doi.org/10.1111/j.1540-6261.2005.00729.x
Dyer, J. H., & Chu, W. (2003). The role of trustworthiness in reducing transaction costs and improving performance: Empirical evidence from the United States, Japan, and Korea. Organization Science, 14(1), 5768. https://doi.org/10.1287/orsc.14.1.57.12806
Eggen, N. S. (2011). Conceptions of trust in the Quran. Journal of Quranic Studies, 13(2), 5685. https://doi.org/10.3366/jqs.2011.0020
Ferrary, M. (2003). Trust and social capital in the regulation of lending activities. Journal of Socio-Economics, 31(6), 673699. https://doi.org/ 10.1016/S1053-5357(02)00145-2
Fukuyama, F. (2001). Social capital, civil society and development. Third World Quarterly, 22(1), 720. https://doi.org/10.1080/0143659002002254
Hern´andez-C´anovas, G., & Martínez-Solano, P. (2010). Relationship lending and SME financing in the continental European bank-based system. Small Business Economics, 34(4), 465– 482. https://doi.org/10.1007/s11187-0089129-7
Hirsch,B., Nitzl, C., & Schoen, M. (2018). Interorganizational trust and agency costs in credit relationships between savings banks and SMEs. Journal of Banking and Finance, 97, 37– 50. https://doi.org/10.1016/ j.jbankfin.2018.09.017
Hofstede, G., Hofstede, G. J., & Minkov, M. (2010). Cultures and organizations: Software of the mind: Intercultural cooperation and its importance for survival. New York: McGraw-Hill.
Howorth, C., & Moro, A. (2006). Trust within entrepreneur bank relationships: Insights from Italy. Entrepreneurship Theory and Practice, 30(4), 495– 518.
Howorth, C., & Moro, A. (2012). Trustworthiness and interest rates: An empirical study of Italian SMEs. Small Business Economics, 39(1), 161– 177. https://doi.org/10.1007/s11187-010-9285-4
Ishak, A. H., & Osman, M. R. (2016). A systematic literature review on Islamic values applied in quality management context. Journal of Business Ethics, 138(1), 103– 112. https://doi.org/10.1007/s10551-015-2619-z
Izhar, H. (2010). Identifying operational risk exposures in Islamic banking. Kyoto Bulletin of Islamic Area Studies, 3– 2(March), 17– 53.
Kautonen, T., Fredriksson, A., Minniti, M., & Moro, A. (2020). Trust-based banking and SMEs' access to credit. Journal of Business Venturing Insights, 14(May), Article e00191. https://doi.org/10.1016/j.jbvi.2020.e00191
Lehmann, E., & Neuberger, D. (2001). Do lending relationships matter? Evidence from bank survey data in Germany. Journal of Economic Behavior & Organization, 45(4), 339359. https://doi.org/10.1016/S0167-2681(01) 00151-2
Miah, M. D., & Suzuki, Y. (2020). Murabaha syndrome of Islamic banks: A paradox or product of the system? Journal of Islamic Accounting and Business Research, 11(7), 13631378. https://doi.org/10.1108/JIABR-052018-0067
Moro, A., & Fink, M. (2013). Loan managers' trust and credit access for SMEs. Journal of Banking and Finance, 37(3), 927936.                                                https://doi.org/10.1016/ j.jbankfin.2012.10.023.
Nguyen, T. V., Le, N. T. B., & Freeman, N. J. (2006). Trust and uncertainty: A study of bank lending to private SMEs in Vietnam. Asia Pacific Business Review, 12(4), 547– 568. https://doi.org/10.1080/13602380600571260
Nooteboom, B., Berger, H., & Noorderhaven, N. G. (1997). Effects of trust and governance on relational risk. Academy of Management Journal, 40(2), 308– 338. https://doi.org/10.2307/256885
Palazuelos, E., Crespo, ´A. H., & Del Corte, J. M. (2018). Accounting information quality and trust as determinants of credit granting to SMEs: The role of external audit. Small Business Economics, 51, 861– 877. https:// doi.org/10.1007/s11187-017-9966-3
Smith, R., & Johnson, P. (2023). The impact of trust-based financing on SME credit access. Journal of Financial Services Research, 47(2), 112-128. https:// 
Wijaya, I. F., Moro, A., & Belghitar, Y. (2021). Trust in Islamic business-tobusiness relationships: Evidence from Indonesia. British Journal of Management, 118. https://doi.org/10.1111/1467-8551.12584, 0.